Yapılar Hakkında Hasar Tespiti
7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanun (“Kanun”) kapsamında meydana gelen bir deprem sonrasında binaların hasar durumunu tespit etmek amacıyla, T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından inşaat mühendisi ve mimarlar görevlendirilerek yapıların deprem neticesinde aldığı hasarların ve kullanıma uygun olup olmadığının idare tarafından tespiti işlemi gerçekleştirilir.
Hasar tespit çalışmaları kapsamında yapılan sınıflandırma ile binalar; yıkık ve ağır hasarlı, orta hasarlı, az hasarlı veya hasarsız yapı sınıfında tespiti gerçekleştirilir. Binanın hasar sınıflandırması; yapının kullanılabilmesi, yapı için devlet tarafından verilecek teşviğin, sağlanacak düşük faizli kredinin, kira ve konut desteğinin sağlanması için önem arz etmektedir. Zorunlu deprem sigortası bulunmayan yapılar için devletin konut yaptırma ve kredi temin etme gibi kanuni yükümlülüklerinin Kanun kapsamında ortadan kalkacağı hükmüne de ayrıca yer verilmiştir.
Yıkık ve Ağır Hasarlı Yapılar
Binaların gördüğü hasar bakımından yıktırılması ve boşaltılması gereken yapılar hakkında ağır hasarlı olduğuna ve 3 gün içinde yıkılması ve tehlikenin giderilmesi gerektiğine dair hak sahiplerine bildirimde bulunulur. Hak sahipleri tarafından söz konusu binadaki hasarının giderilebilir ölçüde olduğu ve teknik olarak yıkılmasının hak kaybına sebep olacağından bahisle 3 (üç) günlük yasal süre içinde yetkili idare kurullarına itiraz edilebilir. Yetkili idare kurulu tarafından da 3 (üç) günlük yasal süre içinde itiraza dair karar verilerek itirazın reddine karar verilmesi ve hak sahipleri tarafından binanın yıkılmaması halinde binalara el koyularak masrafı enkazdan karşılanmak üzere idare tarafından mülki idari amirin emriyle yıkılır.
Orta Hasarlı Yapılar
Hasar görmüş, fakat ıslahı mümkün olan binaların gösterilen şartlara uygun olarak tamiratı ve güçlendirmesi yapılıncaya kadar kullanımı yasaktır. Bu binalar 1 (bir) yıl içinde tamir ettirilmediği ve itiraz da olmadığı takdirde ağır hasarlı binaların yıkımına ilişkin usul ve esaslar çerçevesinde yıkımı gerçekleştirilecektir.
Yıkık ve ağır hasarlı binalara ilişkin itirazdan farklı olarak orta hasarlı binalarda yapılacak itiraz tamiratın 1 (bir) yıllık sürede gerçekleştirilmesi gerektiğine ilişkin itirazdır. Hak sahibi tarafından yapılan itiraz idare kurulu tarafından 5 (beş) gün içinde incelenir ve karara bağlanır. İtiraz gerekçeleri yerinde görüldüğü takdirde tamirat için tanınan süre 6 (altı) ay daha uzatılır. Bu halde; orta hasarlı binaların tamiratı ve güçlendirmesi itirazın kabulü halinde en fazla 1,5 (bir buçuk) yıl içinde tadilat işlemleri tamamlanmalıdır.
Az Hasarlı Yapılar
Az hasarlı yapıların kullanımı hususunda herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. Ancak hasar tespit raporuna karşı bir itirazın bulunması halinde 30 (otuz) gün içinde idari kurula itiraz edilebilir.
Hasarsız veya Hasar Tespiti Yapılmayan Yapılar
Depremden etkilenen bölgede yer alan ve hasar tespiti yapılmamış veya hasarsız olarak rapor tanzim edilmiş binalar için ilan tarihinden itibaren 30 (otuz) gün içinde idareye başvuru yapmaları zorunludur. İdari başvuru zorunluluğu aynı zamanda dava şartı olarak düzenlenmiştir.
Zorunlu Deprem Sigortasına Sahip Yapılar İçin Zararın Tazmini
Zorunlu Deprem Sigortası
Ülkemizde 1999 yılında Gölcük’te yaşanan deprem sonrasında; 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamındaki bağımsız bölümler, tapuya kayıtlı ve özel mülkiyete tabi taşınmazlar üzerinde mesken olarak inşa edilmiş binalar, bu binalar içinde yer alan ve ticarethane, büro ve benzeri amaçlarla kullanılan bağımsız bölümler ile doğal afetler nedeniyle devlet tarafından yaptırılan veya verilen kredi ile yapılan meskenler için zorunlu deprem sigortası yaptırma zorunluluğu getirilmiştir.
Tüm bu gelişmeler ışığında deprem kuşağında bulunan ülkemizde afetlerin getirdiği ekonomik anlamdaki yıkıcı sonuçları gidermeye yönelik olarak kamu tüzel kişiliği haiz Doğal Afet Sigortaları Kurumu (“DASK”) kurulmuştur. Uygulamada genellikle sigorta şirketleri tarafından DASK nam ve hesabına zorunlu deprem sigorta poliçesi düzenlenmektedir. Zorunlu deprem sigortası poliçeleri bir yıllık olarak düzenlenir ve her yıl sigortalı tarafından yenilenmelidir.
Sigortalının Bildirim Yükümlülüğü
Depremin meydana geldiği tarihten itibaren sigortalının herhangi bir hak kaybı yaşamaması adına hasar tespit çalışmaları için en geç 15 (on beş) iş günü içinde DASK ’a veya sigorta şirketine bildirimde bulunmalıdır. Yapının tekrar tamir edilebilmesi, yıkılması gereken bir yapı veya enkaz halinde bir yapı mevcutsa bu durumun tespiti için metrekare başına ödenecek miktarın ödenebilmesi için hasar tespit raporunun düzenlenmesi zorunludur. Hasar tespiti, DASK tarafından bu hususta görevlendirilen ilgili branşlarda ruhsat sahibi uzmanlar tarafından yapılacaktır.
Teminatın Kapsamı
Binadaki zararın tespitine ilişkin değerlendirmelerde her yapının mevcut durumuna ve metrekaresine göre değişen oranlarda bir tespitte bulunulacaktır. Sigorta tazminatının hesabında, tam veya kısmi hasar olmasına bakılmaksızın; rizikonun gerçekleştiği yer ve tarihte, benzer yapı özellikleri göz önünde bulundurularak binanın piyasa rayiçlerine göre yalnızca hesaplanan yeniden yapım maliyeti esas alınır. İlgili tutar, poliçeye istinaden yapılan hasar tespitindeki tazminat miktarının kesinleşmesinden itibaren en geç 1 (bir) ay içinde ödenir. Bu kapsamda ihtiyari deprem sigortası mevcut değilse zorunlu deprem sigortası poliçesine dayanarak manevi tazminat, taşınır eşya bedeli, bedeni ve cismani zararlar, kar kaybı, kira mahrumiyeti gibi zarar kalemlerini talep etmek mümkün değildir. Zorunlu deprem sigortası kapsamındaki hasarların tamiratı için metrekare başına ödenebilecek azami bedel; 2023 yılı için betonarme yapılar için 3.016 Türk lirası, diğer yapılar için de 2.080 Türk lirası olarak belirlenmiştir. Her halükarda mesken için aşkın bir tutarda zarar doğsa dahi zorunlu deprem sigortası kapsamında azami teminat tutarı 640.000 Türk lirası olarak belirlenmiştir.
SONUÇ
Deprem neticesinde arama kurtarma çalışmaları devam ederken bir yandan da deprem bölgesindeki binaların hasar durumunu tespit etmek amacıyla görevlendirilen inşaat mühendisi ve mimarlar tarafından hasar tespit çalışmalarına başlanır. Hasar tespit raporuna göre binalar; yıkık ve ağır hasarlı, orta hasarlı, az hasarlı veya hasarsız olarak nitelendirilir. Yapının kullanılabilmesi, yapı için devlet tarafından verilecek teşviğin, sağlanacak düşük faizli kredinin, kira ve konut desteğinin sağlanmasında hasar tespit raporu dikkate alınacaktır. Hasar tespit raporlarına karşı yapılacak itirazlar hakkındaki süreler hak düşürücü mahiyette olup söz konusu sürelerin geçirilmesi hasar tespit raporunun kesinleşmesine ve buna bağlı hukuki sonuçların gerçekleşmesine neden olacaktır.
Ülkemizin birçok bölgesinin fay hattı üzerinde yer alması ve bu gibi afetler neticesinde fon yaratma amacıyla; Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamındaki bağımsız bölümler, tapuya kayıtlı ve özel mülkiyete tabi taşınmazlar üzerinde mesken olarak inşa edilmiş binalar, bu binalar içinde yer alan ve ticarethane, büro ve benzeri amaçlarla kullanılan bağımsız bölümler ile doğal afetler nedeniyle devlet tarafından yaptırılan veya verilen kredi ile yapılan meskenler için zorunlu deprem sigortasının yaptırılması için yasal düzenlemeler getirilmiştir.
Zorunlu deprem sigortası kapsamındaki hasarların tamiratı için metrekare başına ödenebilecek azami bedel; yapının tamiratıyla sınırlı olmak üzere 2023 yılında geçerli olmak üzere betonarme yapılar için 3.016 Türk lirası, diğer yapılar için de 2.080 Türk lirası olarak belirlenmiştir. Her halükarda mesken için ödenecek azami teminat tutarı 640.000 Türk lirası olarak belirlenmiştir.